FANDOM


Zimna wojna - stan napięcia i rywalizacji ideologicznej oraz politycznej pomiędzy państwami socjalistycznymi pod przywództwem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR), a państwami kapitalistycznymi pod przywództwem Stanów Zjednoczonych Ameryki (USA).
20061012045516!Cold War Map 1980

Zimnej wojnie towarzyszył intensywny wyścig zbrojeń spowodowany permanentnym stanem wzajemnej nieufności oraz ideologicznymi założeniami komunizmu dążącego do rozszerzania zasięgu światowej rewolucji proletariackiej z jednej strony, z drugiej zaś, dążeniami krajów zachodnich do powstrzymywania rozszerzania się wpływów ZSRR na świecie, przez promocję ustroju kapitalistycznego.

Geneza:

Zimna wojna umownie trwała od 1946 roku, rozpadu koalicji antyhitlerowskiej i ustanowienia w Europie Środkowej wyłącznej strefy wpływów Związku Radzieckiego (ZSRR) do rozpadu systemu państw tzw. bloku wschodniego w 1989 roku oraz rozpadu samego ZSRR pod koniec 1993 roku. Rozpad bloku wschodniego wyeliminował układ dwubiegunowy w polityce międzynarodowej i zakończył epokę zimnej wojny. W całym tym okresie konfrontacja pomiędzy dwoma supermocarstwami toczyła się na wielu płaszczyznach: wojskowej, ideologicznej, psychologicznej, gospodarczej. Najistotniejszym elementem był technologiczny wyścig zbrojeń (w tym zbrojenia kosmiczne i rozwój technologii kosmicznych).

Za początek "zimnej wojny" w sensie pojęciowym, uważa się wystąpienie brytyjskiego premiera Winstona Churchilla w Fulton (USA) 5 marca 1946 roku. W wystąpieniu Churchill skrytykował kontrolę ZSRR nad strefą radziecką i tzw. "żelazną kurtynę".

Już wcześniej, 9 lutego 1946 roku, przywódca i dyktator Związku Radzieckiego Józef Stalin wygłosił przemówienie, w którym stwierdził, że "komunizm i kapitalizm nie mogą koegzystować" oraz ogłosił plan "przygotowania ZSRR w ciągu pięciu lat na każdą ewentualność". Wystąpienie zostało odebrane na zachodzie jako "deklaracja III wojny światowej". Nazwę tej deklaracji ukuł sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego William Douglas. Józef Stalin stwierdził że komunizm i kapitalizm nie mogą razem współistnieć i pewnego dnia musi nastąpić ich bezpośrednie starcie, stąd tez zdecydował o zatrzymaniu wszelkiego handlu z zachodem oraz o rozpoczęciu budowy nowoczesnej broni, bez względu na to, jak wiele kosztowałoby to Związek Radziecki.

Kolejnym sygnałem rozpoczęcia tego okresu była wypowiedź amerykańskiego sekretarza stanu Jamesa Byrnesa z 6 września 1946 roku ze Stuttgartu. Przedstawił on zasady polityki USA wobec Niemiec. Mówił o stałej obecności USA w Niemczech, którym stopniowo miała być przyznawana suwerenność. Poruszył także problem granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej, którą określił jako tymczasową. Uważał też, że o jej przebiegu powinna zadecydować konferencja pokojowa.

Termin "zimna wojna" został wprowadzony w 1947 roku przez Amerykanina Bernarda Barucha w celu opisania pojawiających się napięć pomiędzy dwoma byłymi sojusznikami z okresu II wojny światowej.

12 marca 1947 roku prezydent USA Harry Truman podczas przemówienia w Kongresie zwrócił się do niego o przyznanie 400 milionów dolarów na pomoc dla Grecji oraz Turcji, które były rzekomo zagrożone przez socjalizm. W maju tego samego roku podczas przemówienia w Princeton przedstawił on zasady "doktryny powstrzymywania", znanej jako "Doktryna Trumana". Bazowała ona na tezie o podziale świata na strefę amerykańską i strefę radziecką oraz odpowiedzialności USA za utrzymanie zasad kapitalistycznych na skalę światową. Założenia tej doktryny sformułował amerykański dyplomata George Kennan, radca ambasady USA w Moskwie w tamtym okresie. Według niego ekspansję ZSRR mogło powstrzymać "długotrwałe, cierpliwe – lecz zdecydowane i czujne – powstrzymywanie tendencji ekspansywnych".

Działania podjęte przez USA w ramach realizacji tej doktryny to:

  • wykorzystywanie propagandowe monopolu atomowego,
  • organizowanie paktów militarnych (NATO, ANZUS),
  • budowa sieci amerykańskich baz wojskowych wokół granic ZSRR oraz państw socjalistycznych,
  • pomoc wojskowa oraz ekonomiczna dla państw zagrożonych rewolucją socjalistyczną,
  • pomoc w odbudowie Europy Zachodniej w postaci Planu Marshalla,
  • wsparcie zbrojne państw przeciwstawiających się bezpośredniemu zagrożeniu ekspansją bloku socjalistycznego,

W świetle zwycięstwa maoistów w Chinach doktryna powstrzymywania została uznana za zbyt pasywną i nieskuteczną. Zastąpiła ją opracowana przez J. F. Dullesa "doktryna odpychania" (ang. roll-back), czyli odepchnięcia socjalizmu do granic ZSRR. Głównym elementem tej doktryny była "polityka balansowania na krawędzi wojny" poprzez groźbę zastosowania zmasowanego odwetu nuklearnego w wypadku lokalnego konfliktu. W międzyczasie w 1949 roku doszło do złamania przez ZSRR amerykańskiej przewagi nuklearnej i środków jej przenoszenia. W związku z tym nie mogła ona przynosić spodziewanych efektów. Doktryna zmasowanego odwetu była militarnym odpowiednikiem doktryny odpychania.

Punktem szczytowym "zimnej wojny" był konflikt koreański. Zarówno w USA, jak i w ZSRR od 1953 roku zmienili się przywódcy. Prezydent Dwight D. Eisenhower obiecywał w kampanii wyborczej zakończenie konfliktu. Nikita Chruszczow, nowy przywódca ZSRR od września 1953 roku stał się symbolem destalinizacji, zmienił stosunek do Jugosławii i zawarł układ w sprawie Austrii. W 1955 roku Chruszczow doprowadził do spotkania w Genewie przywódców: USA, Wielkiej Brytanii, Francji i ZSRR. Zmienił swe stanowisko w kwestii rywalizacji dwóch bloków, a nowością było stwierdzenie, że rywalizacja między nimi nie musi prowadzić do wojny światowej. Pomimo tego nadal trwała rywalizacja i wyścig zbrojeń między dwoma blokami, przedzielana fazami współpracy i ostrych konfliktów, takich jak: Blokada Berlina, Kryzys kubańskiWojna wietnamska czy Radziecka interwencja w Afganistanie.

Kolejny impuls do wygasania "zimnej wojny" dał upadek puczu moskiewskiego w sierpniu 1991 roku, po którym odwołano trwające poprzez poprzednie czterdzieści lat stałe pogotowie bojowe sił strategicznych ZSRR i USA.

Najważniejsze czynniki:

  • rozpad Wielkiej Koalicji po zakończeniu II wojny światowej,
  • podział świata wskutek konferencji 1943 i 1945 roku,
  • teza Józefa Stalina o niemożliwości koegzystencji świata socjalistycznego z kapitalistycznym oraz nieuniknioności wojny między Wschodem a Zachodem,
  • zaniepokojenie wolnego świata rozprzestrzenianiem się sympatii do komunizmu w Europie Zachodniej,
  • ekspansja radziecka na terenie Europy Środkowo-Wschodniej,
  • poparcie dla partyzantki komunistycznej w Grecji i kurdyjskiej w Turcji oraz Iranie.

Siły:

NATO:

Układ Warszawski:

Map of Warsaw Pact countries

Na czerwono państwa członkowskie Układu Warszawskiego